Y lệnh ăn giảm đạm, giảm kali thường dành cho người bệnh thận và một số bệnh gan nặng. Lượng thịt cá, trứng mỗi ngày do bác sĩ tính riêng; còn kali ẩn trong chuối, cam, nước dừa, khoai, rau lá xanh đậm, nước hầm rau củ. Người nhà nên hỏi rõ mức kiêng trước khi nấu hoặc mang đồ ăn vào.
Trong các chế độ ăn bệnh lý, đây là chế độ khó tự làm đúng nhất. Đồ ăn người Việt coi là lành, bổ, mát như nước dừa, chuối, cam vắt, nước hầm xương rau củ lại chính là những thứ phải tránh. Bài này giúp người nhà hiểu lý do và có cách chuẩn bị đồ ăn cụ thể.
Vì sao người bệnh thận phải giảm đạm, giảm kali
Khi ăn đạm, cơ thể sinh ra các chất thải như ure và thận phải lọc thải chúng ra ngoài. Thận yếu thì chất thải ứ lại, gây mệt, buồn nôn, ngứa, chán ăn, và thận phải làm việc nặng hơn. Vì vậy ở một số giai đoạn bệnh thận chưa lọc máu, bác sĩ cho giảm đạm ở mức vừa đủ để giảm gánh cho thận mà không gây suy dinh dưỡng.
Kali là chất khoáng cần cho cơ và tim. Thận khoẻ thải phần kali thừa qua nước tiểu. Thận yếu không thải được, kali trong máu tăng lên. Kali máu cao có thể gây yếu cơ và rối loạn nhịp tim, trường hợp nặng có thể ngừng tim mà ít báo trước. Đây là lý do bác sĩ theo dõi kali máu sát và người nhà phải để ý từng thứ người bệnh ăn.
Phốt pho cũng hay bị hạn chế ở người bệnh thận lâu năm, vì phốt pho tích tụ làm xương yếu, ngứa và hại mạch máu. Y lệnh có thể ghi riêng hoặc gộp trong mã chế độ ăn bệnh thận.
Giảm đạm không có nghĩa là bỏ đạm
Đây là chỗ người nhà hay hiểu lệch nhất.
Lượng đạm do bác sĩ tính. Mức giảm phụ thuộc giai đoạn bệnh, cân nặng, xét nghiệm. Người nhà không tự cắt hết thịt cá trứng, vì thiếu đạm kéo dài gây sụt cân, mất cơ, phù do thiếu đạm, dễ nhiễm trùng.
Ưu tiên đạm chất lượng cao. Trong phần đạm được phép, thịt nạc, cá, trứng, sữa thường được ưu tiên hơn đạm từ đậu đỗ, ngũ cốc vì cơ thể dùng hiệu quả hơn. Khoa dinh dưỡng sẽ hướng dẫn cụ thể.
Đủ năng lượng từ nguồn khác. Khi giảm đạm, phần năng lượng còn thiếu thường được bù bằng tinh bột ít đạm và dầu thực vật, để cơ thể không phải đốt cơ lấy năng lượng.
Người đang lọc máu thì khác. Người chạy thận nhân tạo hay lọc màng bụng thường mất đạm qua quá trình lọc, nên nhiều khi không giảm đạm mà còn cần đủ hoặc nhiều đạm hơn, trong khi vẫn phải giữ kali, phốt pho, muối và nước. Đừng áp dụng lời khuyên của người chưa lọc máu cho người đang lọc máu, và ngược lại.
Kali ẩn ở đâu trong bữa ăn Việt
Hầu như thực phẩm tươi nào cũng có kali, vấn đề là nhiều hay ít. Bảng dưới gom những nhóm thường phải hạn chế và nhóm thường dùng được, chỉ mang tính tham khảo; mức cụ thể theo y lệnh của từng người.
| Nhóm | Thường nhiều kali, cần hỏi trước | Thường ít kali hơn |
|---|---|---|
| Trái cây | Chuối, cam, quýt, bơ, mít, sầu riêng, dưa lưới, trái cây sấy khô | Táo, lê, dứa, nho, thanh long, với lượng vừa |
| Đồ uống | Nước dừa, nước cam, nước ép trái cây, sữa nhiều, nước hầm rau củ | Nước lọc, trà loãng trong giới hạn nước |
| Rau củ | Rau lá xanh đậm như rau dền, rau ngót, cải bó xôi; khoai tây, khoai lang, cà chua, bí đỏ, nấm | Bầu, bí xanh, su su, cải trắng, dưa chuột, giá |
| Đậu, hạt | Đậu đỗ khô, đậu phộng, hạt điều, hạt bí | Hạn chế chung |
| Gia vị, muối | Muối ăn kiêng thay natri bằng kali, một số loại nước tương giảm muối | Hỏi trước mọi loại muối thay thế |
Bảng không phải danh sách cấm tuyệt đối. Người kali máu bình thường có thể vẫn được ăn một ít trái cây nhiều kali; người kali máu cao có thể phải kiêng cả nhóm ít kali nếu ăn nhiều. Vì vậy trước mỗi đợt mang đồ ăn, hỏi điều dưỡng: “Kali của bố em hôm nay thế nào, có cần kiêng chặt không?”
Cách nấu rau củ cho bớt kali
Kali tan trong nước. Người trong nghề dinh dưỡng thường hướng dẫn gia đình người bệnh thận cách sơ chế dưới đây để giảm bớt kali trong rau củ.
- Gọt vỏ, cắt nhỏ hoặc thái mỏng rau củ để tăng bề mặt tiếp xúc với nước.
- Ngâm trong nhiều nước sạch một thời gian, thay nước vài lần.
- Luộc trong nhiều nước, đổ bỏ nước luộc đầu.
- Nếu nấu canh, luộc sơ rồi đổ nước, sau đó mới nấu với nước mới.
- Không dùng nước luộc rau, nước hầm rau củ để nấu cháo, pha sữa hay cho người bệnh uống.
Cách này giảm được một phần kali chứ không loại hết, nên vẫn phải giữ lượng rau củ theo lời dặn. Món xào, món hấp, món nướng không làm giảm kali vì nước không bị đổ đi.
Những thứ người nhà hay mang vào mà không nên
Nước dừa. Được coi là mát, lành, nhưng giàu kali. Với người bệnh thận đang kiêng kali, nước dừa là một trong những thứ cần tránh nhất.
Nước hầm xương rau củ, canh rau ngót, canh rau dền. Nước hầm lâu và nước canh rau lá đậm chứa nhiều kali đã tan ra. Người nhà hay ép người bệnh húp cho bổ.
Chuối, cam, trái cây sấy. Món quà thăm bệnh phổ biến, lại là nhóm giàu kali.
Thuốc nam, nước lá, trà thảo mộc. Thành phần và lượng kali không rõ, một số loại còn hại thận. Không dùng khi chưa hỏi bác sĩ.
Muối ăn kiêng. Mua về để giảm muối cho người bệnh tim thận mà không biết loại muối này thay natri bằng kali.
Sữa bổ dưỡng thông thường. Nhiều loại sữa có kali, phốt pho, đạm không phù hợp. Nếu cần sữa, bác sĩ hoặc khoa dinh dưỡng sẽ chỉ định loại dành cho người bệnh thận.
Trước khi mang đồ ăn vào: năm câu nên hỏi
Kết quả xét nghiệm của người bệnh thận thay đổi nhanh trong vài ngày nằm viện, nên lời dặn hôm trước có thể không còn đúng hôm sau. Năm câu dưới đây giúp người nhà nấu đúng mà không phải đoán:
- Hôm nay kali máu của người bệnh cao, bình thường hay thấp, có cần kiêng chặt không?
- Mỗi ngày người bệnh được ăn khoảng bao nhiêu thịt cá trứng, tính theo bữa thì thế nào?
- Người bệnh có đang lọc máu, hay sắp lọc máu không, chế độ ăn có đổi theo không?
- Trái cây nào được ăn, mỗi lần bao nhiêu?
- Có cần gặp khoa dinh dưỡng để được thực đơn mẫu không?
Nên ghi câu trả lời vào sổ hoặc điện thoại, kèm ngày hỏi. Khi người khác trong nhà thay ca chăm, họ đọc lại là biết ngay hôm nay nấu gì, tránh mỗi người làm một kiểu.
Cũng nên nói với bác sĩ những gì người bệnh đã quen ăn ở nhà. Nhiều người bệnh thận lâu năm có thói quen uống nước lá, ăn nhiều chuối hay uống sữa đậu nành mỗi ngày; kể ra để bác sĩ biết nguồn kali, đạm, phốt pho mà điều chỉnh.
Khi chế độ này đi cùng giảm muối và hạn chế nước
Người bệnh thận, nhất là người đang lọc máu, thường cùng lúc phải giữ ba bốn y lệnh dinh dưỡng: giảm kali, giảm phốt pho, giảm muối, hạn chế nước. Mỗi y lệnh có cách làm riêng; cách nấu nhạt nằm ở bài ăn giảm muối, cách đong và chia nước nằm ở bài hạn chế nước.
Khi thấy quá nhiều thứ phải kiêng, người nhà dễ nản và nấu đơn điệu, người bệnh chán ăn. Hãy đề nghị được gặp bác sĩ hoặc cán bộ khoa dinh dưỡng để có thực đơn mẫu vài ngày. Đây là quyền của người bệnh và là việc khoa dinh dưỡng làm thường xuyên.
Dấu hiệu phải báo điều dưỡng ngay
Kali máu cao thường ít triệu chứng cho đến khi nặng, nên xét nghiệm là chính. Dù vậy, người nhà báo ngay khi người bệnh có:
- Yếu cơ, mỏi rã tay chân, khó nhấc tay chân bất thường.
- Tê bì quanh miệng, tay chân.
- Hồi hộp, tim đập không đều, đau ngực, choáng.
- Buồn nôn, nôn nhiều, chán ăn tăng, ngứa nhiều, lơ mơ.
- Người bệnh vừa ăn uống nhiều thứ giàu kali, như một quả dừa hay vài quả chuối, dù chưa có triệu chứng.
Sau khi ra viện, nếu người bệnh thận đột ngột yếu liệt tay chân, đau ngực, tim đập rất chậm hoặc rất loạn, ngất, khó thở, gọi cấp cứu 115 ngay. Người lọc máu bỏ buổi lọc và có các dấu hiệu này càng phải đi cấp cứu sớm.
Câu hỏi thường gặp
Người suy thận có được uống nước dừa không?
Thường không nên khi đang có y lệnh giảm kali, vì nước dừa giàu kali. Nếu thèm, hỏi bác sĩ dựa trên kết quả kali máu gần nhất và lượng nước được phép.
Giảm đạm có phải bỏ hẳn thịt cá không?
Không. Bác sĩ tính một lượng đạm vừa đủ cho mỗi ngày, ưu tiên thịt nạc, cá, trứng. Bỏ hẳn đạm gây sụt cân, mất cơ và dễ nhiễm trùng.
Người chạy thận có phải ăn giảm đạm không?
Thường không. Người đang lọc máu mất đạm qua quá trình lọc nên cần đủ đạm, nhưng vẫn phải giữ kali, phốt pho, muối và nước theo y lệnh.
Làm sao để rau bớt kali khi nấu cho người bệnh thận?
Gọt vỏ, thái nhỏ, ngâm nước và thay nước vài lần, luộc trong nhiều nước rồi đổ bỏ nước luộc. Cách này chỉ giảm một phần, vẫn cần giữ lượng rau theo lời dặn.
Kali máu cao nguy hiểm thế nào?
Kali máu cao có thể gây yếu cơ và rối loạn nhịp tim, nặng có thể ngừng tim mà ít báo trước. Vì vậy bác sĩ theo dõi bằng xét nghiệm và dặn kiêng kỹ.
Người bệnh thận dùng muối ăn kiêng có được không?
Không nên tự dùng. Nhiều loại muối ăn kiêng thay natri bằng kali, có thể làm kali máu tăng nguy hiểm ở người bệnh thận.