Khi người bệnh từ chối thuốc hoặc thủ thuật theo y lệnh, điều dưỡng không ép và không bỏ qua: hỏi lý do, giải thích lợi ích và điều có thể xảy ra nếu không làm, báo bác sĩ để bác sĩ trao đổi tiếp, và ghi lại đầy đủ trên hồ sơ. Y lệnh chưa thực hiện được vì người bệnh từ chối vẫn phải được ghi rõ.
Người bệnh có quyền từ chối, đó là điều đã được thừa nhận trong quy định về quyền của người bệnh. Nhưng một lời “không uống đâu” trong buồng bệnh hiếm khi là một quyết định đã cân nhắc kỹ; thường đằng sau nó là một nỗi sợ, một hiểu lầm hay một khó chịu cụ thể. Việc của điều dưỡng là tìm ra lý do đó trước, rồi mới xử lý như một lời từ chối thật.
Lý do từ chối hay gặp và cách tiếp cận
Phần lớn lời từ chối có thể giải quyết ngay tại giường khi hiểu đúng lý do.
| Lý do thật | Dấu hiệu nhận ra | Điều dưỡng có thể làm |
|---|---|---|
| Khó nuốt, buồn nôn | Người bệnh ngậm thuốc lâu, nhè ra, kêu nghẹn | Báo bác sĩ để cân nhắc dạng thuốc khác; không tự nghiền thuốc khi chưa hỏi |
| Sợ tác dụng phụ | Hỏi “Thuốc này có hại gan không?”, nghe người khác kể | Giải thích chung, mời bác sĩ trao đổi kỹ hơn |
| Không hiểu thuốc để làm gì | Nói “Uống nhiều thuốc quá”, “Đỡ rồi uống làm gì” | Giải thích công dụng từng thuốc bằng lời thường |
| Sợ đau khi tiêm | Rụt tay, xin để lát nữa | Giải thích, cho người bệnh chuẩn bị tâm lý, báo bác sĩ nếu vẫn sợ |
| Lo chi phí | Hỏi giá, hỏi bảo hiểm có trả không | Chuyển bộ phận tài chính hoặc bác sĩ giải thích |
| Lú lẫn, sảng | Không nhận ra người quen, nói lẫn lộn, kích động | Không coi là quyết định tự nguyện; báo bác sĩ ngay để đánh giá |
| Không tin điều trị | Nói muốn về, muốn đổi bác sĩ | Lắng nghe, báo bác sĩ phụ trách và điều dưỡng trưởng |
Dòng lú lẫn là dòng khác hẳn. Người bệnh có rối loạn ý thức đột ngột không phải đang từ chối, mà đang có một vấn đề y khoa cần bác sĩ đánh giá ngay.
Trình tự xử lý khi người bệnh nói “không”
Áp dụng cho người bệnh tỉnh táo, đủ năng lực quyết định.
- Dừng lại, không tiếp tục làm. Không cố tiêm khi người bệnh rụt tay, không nhét thuốc vào miệng.
- Hỏi lý do bằng câu mở. “Bác ngại điều gì, bác nói cháu nghe với.” Không hỏi kiểu “Sao bác lại không chịu uống?”, nghe như trách.
- Giải thích trong phạm vi điều dưỡng. Thuốc dùng để làm gì, nếu không dùng có thể ảnh hưởng thế nào theo cách nói chung, không doạ.
- Đề xuất điều có thể đổi. Đổi giờ, chờ người bệnh đỡ buồn nôn, chờ người nhà đến, nếu y lệnh cho phép và không ảnh hưởng điều trị. Việc đổi dạng thuốc hay bỏ thuốc thì phải hỏi bác sĩ.
- Báo bác sĩ. Nói rõ thuốc hoặc thủ thuật nào, người bệnh từ chối vì lý do gì, đã giải thích những gì. Thuốc quan trọng thì báo ngay, không chờ đi buồng.
- Bác sĩ trao đổi với người bệnh. Nếu người bệnh vẫn từ chối, bệnh viện thường yêu cầu người bệnh ký cam kết từ chối theo mẫu.
- Ghi hồ sơ. Giờ, y lệnh nào, lời người bệnh nói, việc điều dưỡng đã giải thích, đã báo ai, kết quả.
Trình tự này không mất nhiều thời gian hơn so với cãi qua cãi lại với người bệnh. Và nó để lại một hồ sơ cho thấy điều dưỡng đã làm tròn trách nhiệm.
Câu nói mẫu
Câu nói cần ngắn, tôn trọng và có thông tin.
Khi người bệnh không chịu uống thuốc
“Cháu hiểu bác uống nhiều thuốc thấy ngán. Viên này là thuốc kháng sinh bác sĩ cho để chữa nhiễm trùng phổi, bỏ giữa chừng thì dễ phải dùng lại từ đầu. Bác có thấy khó chịu gì khi uống không, để cháu báo bác sĩ.”
Khi người bệnh không cho tiêm
“Bác chưa muốn tiêm bây giờ cũng được, cháu chờ bác một lát. Bác cho cháu biết bác lo điều gì nhé, sợ đau hay có chuyện gì khác.”
Khi người bệnh từ chối thủ thuật
“Bác có quyền chưa đồng ý. Cháu sẽ mời bác sĩ đến giải thích kỹ hơn vì sao cần làm và nếu không làm thì sao, rồi bác và gia đình quyết định.”
Những câu không nên nói
“Không uống thì bệnh nặng chết đấy”, “Bác sĩ cho thì phải uống”, “Không hợp tác thì về đi”. Doạ dẫm và ép buộc làm người bệnh càng từ chối, và vi phạm quyền của họ.
Khi người nhà và người bệnh nói khác nhau
Tình huống quen thuộc: người bệnh cao tuổi không muốn truyền dịch, con cháu đòi phải truyền; hoặc ngược lại, người bệnh đồng ý mổ, người nhà phản đối. Điều dưỡng không đứng về phía nào, cũng không tự giải quyết. Báo bác sĩ phụ trách để tổ chức trao đổi với cả người bệnh và gia đình.
Với người bệnh tỉnh táo, đủ năng lực quyết định, ý kiến của chính người bệnh được tôn trọng trước. Với người bệnh không còn khả năng quyết định, như hôn mê, sa sút trí tuệ nặng, trẻ nhỏ, việc ai đại diện quyết định làm theo quy định pháp luật và quy định của bệnh viện. Điều dưỡng ghi nhận ý kiến của các bên và để bác sĩ xử lý.
Điều dưỡng cũng không nên giấu người bệnh để làm theo ý người nhà, ví dụ trộn thuốc vào cháo khi người bệnh tỉnh táo đã từ chối. Đây là việc trái với quyền của người bệnh và nếu xảy ra chuyện, điều dưỡng là người chịu trách nhiệm trực tiếp.
Ghi hồ sơ khi người bệnh từ chối
Đây là một trong những dòng ghi phải viết riêng, đã nhắc trong bài ghi phiếu chăm sóc sau khi thực hiện y lệnh.
Ghi lời người bệnh. Dùng lời gần với lời người bệnh nói, ví dụ người bệnh nói uống vào thấy cồn cào, không muốn uống tiếp.
Ghi việc đã giải thích. Đã giải thích công dụng thuốc và điều có thể xảy ra nếu không dùng.
Ghi người đã báo. Đã báo bác sĩ phụ trách lúc mấy giờ, bác sĩ đã đến trao đổi hay chưa.
Ghi kết quả. Người bệnh đồng ý dùng sau khi được giải thích, hoặc vẫn từ chối và đã ký cam kết theo mẫu.
Đánh dấu y lệnh chưa thực hiện. Trên phiếu thực hiện thuốc ghi rõ không thực hiện vì người bệnh từ chối, không để trống, không đánh dấu đã làm.
Khi nào lời từ chối trở thành tình huống khẩn
Có những lúc người bệnh từ chối trong khi tình trạng đang xấu đi: không chịu thở oxy khi khó thở tăng, đòi rút đường truyền khi đang tụt huyết áp, đòi bỏ về khi vừa mổ. Điều dưỡng báo bác sĩ ngay, báo điều dưỡng trưởng, và ở cạnh người bệnh cho đến khi có bác sĩ. Không dùng vũ lực khi chưa có chỉ định và quy trình của bệnh viện cho tình huống người bệnh kích động.
Người bệnh đột ngột lú lẫn, kích động, giật dây truyền, không nhận ra người thân cần được bác sĩ đánh giá ngay, vì đây có thể là dấu hiệu của bệnh nặng lên chứ không phải sự bướng bỉnh. Nếu người bệnh đòi rời viện trái ý kiến bác sĩ, quy trình xin ra viện được xử lý theo quy định riêng của bệnh viện, có giải thích và ký cam kết.
Mọi diễn biến này đều phải được giao lại rõ cho ca sau, kể cả khi người bệnh cuối cùng đã đồng ý. Ca sau cần biết người bệnh từng từ chối thuốc nào, vì lý do gì, để tiếp cận cho khéo ở lần dùng tiếp theo. Cách giao được gợi ý trong bài bàn giao ca điều dưỡng.
Những điều điều dưỡng không làm
Dù áp lực từ người nhà hay từ khối lượng công việc, có mấy điều không làm:
- Không ép, không giữ tay chân người bệnh tỉnh táo để tiêm hay cho uống thuốc.
- Không trộn thuốc vào đồ ăn, nước uống khi người bệnh không biết.
- Không đánh dấu đã thực hiện khi người bệnh chưa dùng.
- Không tự bỏ y lệnh mà không báo bác sĩ, kể cả khi thấy thuốc đó “không quan trọng lắm”.
- Không bình luận về lựa chọn của người bệnh trước mặt người bệnh khác.
Giữ được năm điều này, điều dưỡng vừa bảo vệ người bệnh, vừa bảo vệ chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh có quyền từ chối uống thuốc trong viện không?
Người bệnh tỉnh táo, đủ năng lực quyết định có quyền từ chối. Điều dưỡng hỏi lý do, giải thích, báo bác sĩ và ghi lại; nếu người bệnh vẫn từ chối, bệnh viện thường đề nghị ký cam kết theo mẫu.
Người bệnh không chịu uống thuốc có được nghiền thuốc trộn vào cháo không?
Không được làm khi người bệnh không biết. Nếu người bệnh khó nuốt, báo bác sĩ để cân nhắc dạng thuốc khác; một số thuốc không được nghiền nên không tự ý làm.
Người nhà muốn ép người bệnh truyền dịch thì điều dưỡng làm gì?
Điều dưỡng không đứng về phía nào. Báo bác sĩ phụ trách để trao đổi với cả người bệnh và gia đình, ghi nhận ý kiến của các bên vào hồ sơ.
Ghi gì vào hồ sơ khi người bệnh từ chối thuốc?
Ghi giờ, thuốc hoặc thủ thuật bị từ chối, lời người bệnh nói, việc đã giải thích, đã báo bác sĩ lúc nào và kết quả. Phiếu thực hiện thuốc ghi rõ không thực hiện vì người bệnh từ chối.
Người bệnh lú lẫn, giật dây truyền có phải là từ chối điều trị?
Không nên coi đó là quyết định tự nguyện. Lú lẫn đột ngột có thể là dấu hiệu bệnh nặng lên, cần báo bác sĩ đánh giá ngay và ở cạnh người bệnh để đảm bảo an toàn.