YLenh.comHiểu điều bác sĩ dặn để làm cho đúng
Y lệnh truyền, tiêm và thở oxy

Y lệnh tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, tiêm dưới da: người nhà hiểu thế nào

Vì sao bác sĩ cho tiêm thay vì uống, các chữ TMC, TB, TDD trong y lệnh nghĩa là gì, mỗi đường tiêm cần người nhà để ý điều gì và việc gì không nên tự làm.

Y lệnh tiêm tĩnh mạch, tiêm bắp, tiêm dưới da: người nhà hiểu thế nào

Trong y lệnh, chữ viết tắt sau tên thuốc cho biết đường đưa thuốc vào: TMC là tiêm tĩnh mạch chậm, TB là tiêm bắp, TDD là tiêm dưới da. Bác sĩ chọn tiêm khi người bệnh không uống được, cần thuốc tác dụng nhanh, hoặc thuốc đó không hấp thu được qua đường ruột.

Nhiều người nhà hỏi “sao không cho uống mà phải chích”, hoặc ngược lại “sao không tiêm cho nhanh khỏi”. Bài này giải thích lý do chọn từng đường, cách đọc phần đường dùng trong y lệnh, và mỗi đường tiêm người nhà nên để ý chỗ nào. Không có tên biệt dược hay liều trong bài.

Ba đường tiêm hay gặp và cách ghi trong y lệnh

Khuôn y lệnh thường là [tên thuốc] – [đường dùng] – [số lần trong ngày] – [giờ]. Phần đường dùng là chỗ người nhà dễ bỏ qua nhất.

Đường tiêmViết tắt hay gặpTiêm vào đâuTác dụng
Tiêm tĩnh mạchTM, TMC (tĩnh mạch chậm)Vào tĩnh mạch, thường qua kim luồn đã đặt sẵnNhanh nhất, gần như ngay lập tức
Tiêm bắpTBVào cơ: mông, đùi, cánh tayChậm hơn tĩnh mạch, kéo dài hơn
Tiêm dưới daTDDLớp mỡ dưới da: bụng quanh rốn, mặt ngoài cánh tay, đùiHấp thu từ từ, đều
Tiêm trong daTTDNgay dưới bề mặt da, tạo nốt phồng nhỏDùng để thử phản ứng ở một số nơi, không dùng để điều trị

Một thuốc có thể có nhiều đường dùng; bác sĩ ghi đường nào thì dùng đường đó. Tiêm sai đường (ví dụ thuốc chỉ được tiêm bắp mà tiêm vào tĩnh mạch) là một sai sót nghiêm trọng, nên điều dưỡng luôn đọc phần này trước khi chuẩn bị thuốc.

Vì sao bác sĩ cho tiêm thay vì uống

Tiêm không phải “mạnh hơn” uống. Khi người bệnh đã ăn uống được, nhiều thuốc tiêm sẽ được chuyển sang uống; đó là bước tiến, không phải giảm điều trị. Có bốn lý do chính để chọn tiêm.

Người bệnh không nuốt được hoặc đang nhịn ăn. Trước và sau mổ, nôn liên tục, lơ mơ, khó nuốt sau tai biến.

Cần thuốc tác dụng ngay. Cơn đau dữ dội, cơn co giật, phản ứng dị ứng, nhiễm khuẩn nặng cần nồng độ kháng sinh cao sớm.

Thuốc không đi được qua đường ruột. Một số thuốc bị dịch tiêu hoá phá huỷ, hoặc hấp thu quá ít nếu uống.

Cần kiểm soát lượng thuốc chính xác. Thuốc vào thẳng máu thì bác sĩ biết chắc lượng đã vào, không phụ thuộc người bệnh có nôn ra hay không.

Tiêm tĩnh mạch: hầu hết đi qua kim luồn có sẵn

Không phải chích mới mỗi lần

Ở khoa nội trú, người bệnh được đặt một kim luồn ở tay rồi giữ lại nhiều ngày. Mỗi mũi tiêm tĩnh mạch được bơm qua cổng đậy nắp của kim luồn hoặc qua chạc ba trên dây truyền, người bệnh không bị đâm kim mới. Cách giữ gìn kim luồn có bài riêng: kim luồn tĩnh mạch ở tay giữ gìn thế nào.

Chữ “chậm” trong TMC

Tiêm tĩnh mạch chậm nghĩa là điều dưỡng đẩy thuốc từ từ trong một khoảng thời gian chứ không bơm một lần. Có thuốc bơm nhanh gây đỏ bừng, hồi hộp, tụt huyết áp. Vì vậy thấy điều dưỡng đứng bơm khá lâu là đúng, đừng giục.

Người nhà để ý gì

Lúc bơm, nếu người bệnh kêu buốt dọc tay, nóng ran, hoặc chỗ kim phồng lên, nói ngay để điều dưỡng dừng tay kiểm tra. Ngay sau mũi tiêm, nhất là mũi đầu tiên của một thuốc mới, ở cạnh người bệnh thêm một lúc.

Tiêm bắp và tiêm dưới da: chăm chỗ tiêm thế nào

Tiêm bắp

Tiêm bắp hay ở mông (góc phần tư trên ngoài) hoặc mặt ngoài đùi. Chỗ tiêm có thể ê, mỏi một lúc. Người nhà có thể giúp người bệnh đi lại nhẹ nhàng nếu được phép. Nếu chỗ tiêm sưng to, nóng, đau tăng sau một hai ngày, hoặc người bệnh kêu tê lan xuống chân, báo điều dưỡng.

Tiêm dưới da ở bụng

Một số thuốc tiêm dưới da hằng ngày, như thuốc chống đông, thường để lại vết bầm nhỏ quanh rốn. Đây là chuyện hay gặp. Điều không nên làm là xoa bóp, day chỗ vừa tiêm, vì làm bầm lan rộng. Điều dưỡng thường đổi vị trí tiêm mỗi ngày; người nhà có thể nhắc “hôm qua tiêm bên phải rồi”.

Khi nào vết bầm đáng báo

Bầm lan rộng bằng lòng bàn tay, bầm ở nơi không tiêm, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen ở người đang tiêm thuốc chống đông: báo ngay, vì có thể thuốc đang tác dụng quá mức.

Câu hỏi nên hỏi trước mỗi mũi tiêm mới

Người bệnh và người nhà có quyền biết thuốc gì đang vào người. Hỏi lịch sự không làm phiền ai, lại giúp phát hiện nhầm lẫn sớm.

  • “Mũi này là thuốc gì, để làm gì ạ?”
  • “Thuốc này mới hay hôm qua đã tiêm rồi?”
  • “Ông em từng bị dị ứng một loại thuốc, chị kiểm tra giúp em thuốc này có liên quan không?”
  • “Tiêm xong có cần để ý gì không?”

Nếu thấy số mũi tiêm trong ngày khác hôm qua, có thể bác sĩ đã đổi y lệnh. Hỏi “hôm nay bớt một mũi, có phải bác sĩ đổi thuốc không?” là cách hỏi đúng, không mang ý nghi ngờ.

Những việc người nhà không tự làm

  • Không tự bơm thuốc mang từ ngoài vào qua kim luồn, kể cả khi đã từng thấy điều dưỡng làm.
  • Không tự mua thuốc tiêm theo lời người quen rồi nhờ tiêm, dù là “thuốc bổ”.
  • Không đắp lá, bôi dầu nóng lên chỗ tiêm bắp bị sưng.
  • Không day, xoa chỗ tiêm dưới da.
  • Không yêu cầu đổi từ uống sang tiêm “cho nhanh”: nếu người bệnh uống được, uống thường an toàn hơn.

Ba tình huống hay gặp ở khoa và cách hiểu cho đúng

Những chuyện dưới đây không phải sai sót, nhưng hay làm người nhà lo hoặc hiểu lầm.

Mũi tiêm đến muộn hơn hôm qua

Y lệnh ghi số lần trong ngày, khoa xếp giờ cụ thể để các mũi cách đều nhau. Lệch một chút vì điều dưỡng đang làm ở giường khác là chuyện thường. Nếu đã quá giờ khá lâu, nhất là với kháng sinh, cứ hỏi nhẹ: “Mũi chiều nay của bố em đã đến giờ chưa ạ?”. Câu hỏi đó giúp phát hiện mũi bị sót, không phải để thúc ép.

Hôm nay đổi từ tiêm sang uống

Người nhà hay lo “bớt thuốc là bệnh nặng hơn hay sao”. Thường ngược lại: bác sĩ thấy người bệnh đã ăn uống được, tình trạng ổn hơn nên chuyển sang dạng uống để có thể rút kim, chuẩn bị ra viện. Muốn chắc, hỏi bác sĩ lúc đi buồng.

Người bệnh từ chối tiêm vì sợ đau

Có quyền từ chối, nhưng nên nói với điều dưỡng để họ báo bác sĩ, thay vì để mũi tiêm bị bỏ qua mà không ai biết. Nhiều khi có cách khác: tiêm qua kim luồn sẵn có thay vì tiêm bắp, đổi vị trí tiêm, hoặc chuyển đường dùng nếu bác sĩ thấy được.

Khi nào báo ngay, khi nào cần 115

Ngay sau mũi tiêm mà người bệnh ngứa ran, nổi mẩn, khó thở, choáng, tim đập nhanh, phải gọi điều dưỡng lập tức. Các dấu hiệu dị ứng sau tiêm và cách nhận biết sớm được viết kỹ ở bài phản ứng sau tiêm thuốc trong viện.

Ngoài bệnh viện, nếu vừa được tiêm ở phòng khám, trạm y tế hay tại nhà mà xuất hiện các dấu hiệu trên, hãy gọi 115 ngay và nói rõ vừa tiêm thuốc gì. Không tự lái xe đưa đi nếu người bệnh đã khó thở hoặc choáng.

Chỗ tiêm bắp tấy đỏ, nóng, đau tăng, có mủ sau vài ngày thì nên đi khám vì có thể là áp xe chỗ tiêm.

Câu hỏi thường gặp

TMC trong y lệnh là gì?

TMC là viết tắt của tiêm tĩnh mạch chậm. Điều dưỡng đẩy thuốc vào tĩnh mạch từ từ trong một khoảng thời gian thay vì bơm nhanh, để tránh các phản ứng như đỏ bừng, hồi hộp hay tụt huyết áp.

Vì sao bác sĩ cho tiêm mà không cho uống?

Thường vì người bệnh chưa nuốt được hoặc đang nhịn ăn, cần thuốc tác dụng nhanh, hoặc thuốc đó không hấp thu được qua đường ruột. Khi ăn uống lại bình thường, nhiều thuốc sẽ chuyển sang dạng uống.

Tiêm dưới da ở bụng bị bầm có sao không?

Bầm nhỏ quanh chỗ tiêm khá thường gặp, nhất là với thuốc chống đông. Không xoa bóp chỗ tiêm. Báo điều dưỡng nếu bầm lan rộng, chảy máu chân răng hoặc đi ngoài phân đen.

Tiêm tĩnh mạch có phải chích kim mới mỗi lần không?

Ở khoa nội trú thường không. Thuốc được bơm qua kim luồn đã đặt sẵn ở tay hoặc qua chạc ba trên dây truyền. Kim luồn được giữ vài ngày và thay khi có dấu hiệu bất thường hoặc theo quy định của bệnh viện.

Có được hỏi điều dưỡng tên thuốc trước khi tiêm không?

Được, và nên hỏi với mỗi thuốc mới. Hỏi tên thuốc, để làm gì, có cần để ý gì sau tiêm. Nói thêm tiền sử dị ứng nếu có. Đây là cách người nhà góp phần phát hiện nhầm lẫn sớm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0918.832.283